بوُنوُن توركوسو نهدير؟
مير علي رضائي (لیسانس زبان و ادبيات تركي)
Mirali@inbox.az
بير ايكي ايلدير كي، «بيز آنا ديليميزده درس اوْخوُماق ايستهييريك» - دئينده، هر يئريندن دوُران( سوادلي، يا دا ساوادسيز) اؤزونه بير عاليم قيافهسي توتاراق، بئله دئيير: ـ آخي توركون اليفباسي يوْخدوُر! اوْندان سوْنرا، تورك ديلينده اوْخوُساز نه اولاجاقسينيز! اصلن سن دئ گؤروم لولهنين توركوسو نهدير؟[خوُخ،..... لولهيه بوْروُ دئير]. توركون ديواري اوْ قدهر آلچاليب كي، يئريندن دوران اوْنوُ لاغا قوْيوُر؟! حهله قالسين كي، آدامين توركجهدن باشي چيخماسين، بئله آداملارين دا جاوابيني وئره بيلمهيهسن. داحا اوْندا تانري اوْنوُنوُن حارايينا چاتسين!
هردن بئله يئرلره گتمك بيزه ده قيسمت اوْلور. بير يوْل بئله بير دارتيشما اوْلان يئره من ده گئتديم. من اوْرايا گيرنده ساوادلي آداملارين قيافهسيني چيخارانلارين سهسي كسيلدي.دوْغروُسوُ، ائله بيلهسن قورباغا گؤلونه داش آتدين. داحا هئچ كهسين سهسي چيخميردي. اوْنلاردان بير- ايكيسي مني تانييردي و دينميرديلر. بوُ آرادا بوُ مثلن عاليملرين سيخيشديرديغي يازيق تورك منه دئدي: آغا سئييد سن توركو بيليرسنسه، بوُنلارا جاواب وئر. من دئييرم: ـ «بيزيم اوُشاق لار گرك اؤز آنا ديللريندن درس اوْخوُيالار»، بوُنلار منه بئله دئييرلر...
من دئديم كي، آخي بوُنلار نه دئيير؟
اوْ آدام دئدي كي، بوُنلار دئيير: ـ آخي توركون نهيي وار؟... اليفباسي وار؟ قًوي(گوجلو) ديلي وار؟... حهله بوْشقابين توركوسو نهدير؟! و فيلان سؤزلر....
بوُ سؤزو ائشيدجك مني گولمك توُتدوُ. دئديم آخي اليفبانين اوْلوُب ـ اوْلماماسينين بيزيم آنا ديليميزده درس اوْخوُيُوب ـ اوْخوُماماغيميزلا نه ايلگيسي وار؟! بوْشقابين توركوسونون اوْلوُب ـ اوْلماماغي اؤز ديليمزده اْخوُيوُب ـ اوْخوُماماقلا نه ايلشكيسي (رابيطهسي) وار؟!
بوُنلارين دئديكلريندن بئله آنلاماق اوْلوُر: بوُنلارين بئينينه بئله سؤزلري دوْلدوُروبلار كي، «حانسي ميللتين اليفباسي اوْلماسا اوْنوُن اوُيغارليغي(فرهنگي) يوْخدوُر و آنا ديللرينده درس اوْخوُماغا حاقلاري يوْخدور؟!» ياخشي، ايندي سيز دونياداكي اوُلوُسلارا بير باخين. دونيادا اينگيليسليلر، ائلهجه ده باشقا آوروپالي اوُلوُسلارين، هئچ بيرينين اليفباسي يوْخدوُر. اوْنلار ايندي اؤلموش و آرادان گئدن بير ميللتين، يعني لاتين ميللتينين اليفباسيندان ايستيفاده ائديرلر. دونيادا دا اوْنلارين ميللتي و اؤلكهلري حاميدان گهليشميش ميللته و اؤلكهيه دؤنوب! بس بير ميللتين اليفباسي اوْلماسا دا، بيليمده(علمده) ايرهليلهيه بيلر، هر نهيه ده ايستهسه، چاتا بيلر.
ياخشي، بس فارس ميلليتينين ايندي يارارلانديغي اليفبا فارسلارينديرمي؟ بس اوْندا نييه بوُ عاليملرين سهسي چيخمير؟ عربلرين اليفباسينا دؤرد حرف آرتيرماقلا اوْ اليفباني فارس اليفباسي آدلانديريرلار. ائله بيزه گلنده هر نه حارام اولور؟! سوْنرا آچيقلاديم كي، بيزلر اسكي بابالاريميز ساييلان سومئرلرين اليفباسي، يعني ميخي اليفباسي اوْلموش، سوْنرا ايسه اوْرخون ـ يئنيسئيي (رونيك) و ائلهجه ده اوُيغور اليفباسي اوْلموُشدوُ. من بئله دئيندن سوْنرا باشقاسي دئدي: ياخشي، نييه بس آذربايجانليلار كافير اوْلوبلار و ايسلام اليفباسينين يئرينه لاتين اليفباسيني ايشلهديرلر، ايشلتمهسينلر ده!
من يئنه ده گولمهييم گلدي، آمما اؤزومو زورلا ساخلاديم. گولومسهيهرك اوْنا ساري اوزومو توُتوُب دئديم: منيم قارداشيم، سن بيلمهليسن كي، بير، بوُ اليفبا ايسلامين دئييل، عربلريندير كي، اوْنوُنلا عرب ديليني يازيرلار. اگر ايسلامين اليفباسي اوْلسايدي، آلله تعالا اوْندا پئغمبرين اورهيينه يازيني دا گؤندرردي! و ايندي قورآنين يازيليشيندا بوُ قدهر فرق اولمازدي. ايسلامين ايلك چاغلاريندا حهله اليفبا نؤقطهسيز ايدي، يعني كاتيبلر ائله يازيردي كي، اوْنوُ اؤزلريندن باشقا بير آيري آدام باشا دوشمهسين. چونكي، اوْنلارين گهليري اوْرادان ايدي. سوْنرالار ايسه، بوُ حرهكهلر آرتيريلدي، آمما عرب اليفباسيني اؤيرنمك بيزيم تحصيل چاغيندا چؤزولمهين مسالهميزه دؤنهرك حهله ده قاماقدادير. آمما بيلمهلييك كي، اًليفباني اينسانلار ياراديب، ائلهجه ده عربلر. ايكينجيسي،ياخشي، اصلن بيز اليفبانين يارانما فلسهفهسينه فيكير وئرمهليييك، نه اوُنوُن كيم طرهفيندن يارانماسينا! اليفبا نه اوچوندور؟ اؤنجه من ديلي تانيملاييم(تعريف ائديم)، سوْنرا كئچهك اليفبايا. ديل، اينسانلار آراسيندا ايليشكي آراجيدير. بوُ آراجلا (وسيله ايله) اينسانلار بيرـ بيرلري ايله اونسييتده اوْلوُر و دوشونجهلريني بيرـ بيرينه چاتديريرلار. سوْنرالار اينسانلار اليفباني ديل اوچون بير گؤسترگه قوُرالي( ايشاره سيستئمي) اوْلاراق ياراتديلار. اليفبا ديلين قوُللوُغوُندا اوْلوُر كي، اينسانلار بوُ ايشارهلر سيستئمي ايله بيرـ بيري ايله يازيشسينلار. دوْغروُسوُ، سهس ديلي ايله هر نهيي آنلاتماق اوْلموُر. سهس دانيشيلديغي چاغدان سوْنرا اوُنوُدوُلا بيلر، آمما يازي قالارغيدير.... نه ايسه، بيز اليفبايا دوْغروُـ دوزگون ياناشماليييق.
حضرتي محمد (ص) اؤز زامانيندا اًن گليشميش وسيله اولان دهوه ايله اوْ يان ـ بوُ يانا گئديردي. حتتا، بير يول دهوهلر آراسيندا ياريشمادا اوْنوُن دهوهسي بيرينجي اوْلدوُ.( بوُنوُ دا بيلمهلييك كي، باشقا بير ياريشمادا آيري بير دهوه حضرتين دهوهسيني كئچيب، يعني پئيغمبرين دهوهسي ده ايلاهي بير حئيوان دئييلميش و باشقا بير دهوه ده بيرينجي اولا بيلمر!). يعني حضرت اؤز زامانينين ان ياخشي وسيلهسي اوْلان دهوهدن يارارلانيردي. ايندي بوُ اليفبا مسالهسي اوْنا بنزهيير كي، بيز دئيهك: ـ بيزيم آخوندلار (موْللالار) گرك دئوْيا مينمهيهلر، گرك دهوهيه مينهلر! سيز اؤزونوز بوُ سؤزون نه قدر گولمهلي اوْلدوُغوُنو بيليرسينيز. آخي ايندي دهوه واختيدير؟! آذربايجاندا دا بوُ مسالهني نظره آليبلار كي، عرب اليفباسي تورك ديلينين يازيسين تام شكيلده يانسيتمير(منعكس ائتمير) و بوُنا گؤره ده اوْنلار لاتين اليفباسيني سئچيبلر. دوْغروُسوُ، اليفبا بير پالتار كيميدير. ايندي عربين اًينينه تيكيلن پالتار توركون اًينينه دار گلر، چونكي توركون ديلي، ائلهجه ده ديليندهكي سهسلر عربلرين ديليندن و سهسلريندن فرقليدير. داحا بوُنوُ ايسلاما باغلاييب تكفير ائتمك آغيلدان دئييل! بوُ اوْنا بنزهيير كي, بيز ايندي مككهيه، مشهده دهوه ايله گئدك! و استغفرولله، دئيهك كي، اوچاقلا (هواپئيما ايمه) گئدنلر كافير اولوب!!!
بوُنلاري دئيندن سوْنرا، بير نئچهسينين الينه حئساب گلدي. بوُ آندا بيري دئدي: ياخشي ايندي سن دئ گؤروم، قاششيغين، بوْشقابين توركوسو نه اوْلوُر؟
يئنه مني گولمك توُتدوُ. دئديم:ـ قارداش، بوْشقاب سؤزو توركودور. اينانميسان گئت فرهنگي عميده باخ. بوْش ـ خالي، قاب (ظرف). اوْندان سونرا، فارس ديلينده "ق" حرفي ايله باشلانان سؤزلرين حاميسي يا توركجهدير، يا دا عربجهدير. يالنيز قولله(قلّه) سؤزو وار كي، اوْ دا لاتين سؤزودور: قوُلمن(كوُلمن) يعني داغين زيروهسي، داغين اوُجوُ آنلاميندادير(ادبيات نظرييهسي. باكي). من بوُنلاري دئيندن سوْنرا بوُ ساوادي آز اوْلان قارداش، باشيني توْولادي و نه ايسه اورهيينده پيچيلداماغا باشلادي(بهللي ايدي كي، اوْنوُن ايچينده بير چالخانتي باش وئريردي، آللها شوكورلر اولسون!)..آمما حهله اوْ اؤزلريني عاليم سايان آداملارا بوُ سؤزلر ايشلهمهميشدي (تاثير ائتمهميشدي).
من اوزومو اوْنلارا ساري توتاراق دئيديم: قارداش، آيري بير سوْروُنوُز وارسا، سوْروُشون. بير آز اوُدقوُناندن سوْنرا بيري دئدي: آخي بيزيم ديليميز فارس ديلي كيمي قًوي ديل دئييل! هئچ چوْخ سؤزلرين توركوسو يوْخدوُر كي!
من داحا اؤزومو ساخلايا بيلمهديم. دئديم منيم قارداشيم، بوُ سؤز سنه ياراشماز. سن كي ساوادليسان. دونيادا زنگينليك باخيميندان بيرينجي يئري توتان اينگيليس ديلنده يوزه اگيرمي بئش 25% سؤزلر باشقا ديللردن آلينيب. دونيادا هئچ بير جيلخا ديل تاپيلماز. عرب ديلينده اوْ قدهر لاتين ديليندن كئچن سؤزلر وار كي، سن اونلارين عربجه، يا دا لاتينجه اوْلدوُغوُنوُ بيلمزسن. سؤز گهليمي: رقص سؤزونه باخاق. رقص سؤزو ايكي بؤلومدن دوزهليب. «اكت(آكت)ـ عمل»، «ري» اؤن اكي اوْنا قوْشوُلاراق »ري اكت»، «رياًقتس»، «رقص»(عكس العمل) آنلاميندادير. دوْغروسو، «رقص» اينسانين ريتمه و ضربه گؤسترديي عكس العملدير. آمما بوُ سؤز عربجهيه كئچهرك، اينديكي رقصه چئوريليب. يا نهقدر جوْغرافييا تئرمينلري وار. (گئوْقرافييا سؤزو كيمي و ب.) حهله قالسين كي، فارس ديلي دونيا ديللري ايچرسينده زنگينليك باخيميندان 261 ـ جي و تورك ديلي 3 ـ جو ديلدير!
آمما سيزه توركجهنين زنگينليييندن بيرـ ايكي اؤرنك( ميثال) گتيريرم. «تورك» سؤزونون قوْرخماز آنلام داشيماسيني حاميميز بيليريك. ائله نه واخت اؤلكهميز خطره توش گلنده «آذرباجاني با غيرت»ـ دئييرلر. (آمما من تاريخه كئچمهيهجهيم، چونكي بوُ بير دانيلماز گرچكدير كي، توركلرين تاريخي قورخمازليقلا، ايگيدليكله داحا زنگيندير.) تورك هئچ نهدن قوْرخماميش و طبيعت گرچكلرينه دوْغروُ و حقيقي ياناشميش، آنجاق توركو تانيماق اوچون توركون ديليني اؤيرنمهليييك، چون كي، توركون بير سيرا اؤزهللييي اوْنوُن ديلينده اؤزونو يانسيتميش. سؤز گهليمي، «تورك قيرخ آياق آدلي بوُغوُمآياقلي بؤجهيه ائله «قيرخآياق» دئميش، آمما باشقا خالقلاردا بوُ حشرهيه وئريلن آدلارا باخديقدا بوُ فرق گؤرونهجك. لاتينجهده بوُ سؤزون قارشيليغي «ميليپئدا- mılıpeda» (مين آياق)، فرانسيزجادا «ميللئ- پاتتئ= mille-patte »( مين آياق)، اسكي آلمانجادا «تاوسئندبئين= Tausendbein » (مين آياق)، فارسجادا «هزارپا» (مين آياق) و اينگيليزجهده ايسه«سئنتيپئدا= centipede » (يوز آياق)»[1]. ائلهجه ده تورك ديلينده امر فعلينين بئش شكيلده اوْلماسي توركلرين بؤيوك ايمپراتوُرلوقلار ياراتديغينا و توركون تاريخ بوْيوُ باشقا ميللتلردن داحا چوْخ حاكيم بير اوُلوُس اوْلدوُغوُنا دليلدير. «علي بهي حسينزادهنين دئدييي كيمي، توركلر بير فعلي بئش دفعه امر شكلينده ايشلهدير.«چيخ، چيخار، چيخارت، چيخارتدير، چيخارتديرت..[2].» بوُ مساله توركلرين اوُزوُن سورهلر حاكيم بير ميللت اوْلدوُغوُنا دانيلماز بير دليلدير.
بير ده لاپ سادهسين دئييرم. بيز توركلر دئييريك: قازماق(زمين كندن)، يوْلماق(مو كندن)، اوزمك(سر پرنده را كندن)، اوْيماق( كندن توسط آب)، سوْيماق(پوست كندن)، قوْپارماق(تكهاي را از جايي كندن)، قاشيماق(يعني كندن چوب و يا چيز ديگري ـ كلمه قاشق هم از همين مصدر مي باشد)، سيييرماق(كندن پوست به صورت غلفتي)، قيرتماق (در معناي كندن چيزي از يك جا به اندازه مابين دو انگشت)،( چيمديكلهمك به معناي ـ بشگون(.؟) مي باشد). فارسلار بوُ سككيز سؤزه يالنيز كندن فعليني ايشلهدير. آيري بير اؤرنك: بيز دئييريك: باشيم آغريير، بئينيم زوْققولدايير، بئينيم گيزيلدهيير، اليم اينجيييب، ديشيم سيزيلدايير، قارنيم سانجيلانيب و دهه قوْرقوُد كيتابيندا بوُناليم سؤزو وار (درد معناسيندا). بيزيم بو قدهر سؤزوموزون قارشيسيندا فارسلارين يالنيز بير "درد" سؤزونون ايشلتمهسي بيزيم ديلين زنگين اوْلدوُغوُنوُ بيلديرير. يعني بيزده طيب عئلمينين نه قدر گليشميش اولدوغونو گؤسترير... من ديليميزين قايدالي(تؤرهلي) ديل اوْلدوُغونوُ،باشق بير سؤزله چاتديرماق ايستهييرم. "دونيادا 32 ديلي بيلن بئلژيكالي "جان واندئ واللئ «دونيا بايبل ديل ياريشماسيندا اؤنردييي وئرييه داياناراق، ايثبات اتميشدي كي، تورك ديلينده بير ساده فعلدن يوز مين سؤز يارانير» (توركجه تهمل ديل بيلگي، محمد هنگيرمن. آنكارا 1999، ). ايندي تورك ديلينده 24 مين فعلين بيريندن يوز مين سؤز يارانسا، اوْندا تورك ديلينين نه جور بير ديل اوْلدوُغوُنوُ آنلايا بيلرسينيز!
آمما منيم قارداشلاريم، توركو، توركون ديليني و ادبياتيني كوچه ـ باجادا، بازاردا يوخ، بلكه دؤولتي اوْخوللاردا (مكتبلرده) اؤيرهنه بيلريك. دوْغروُسوُ، بيزيم دؤولت بيزه ده آنا ديليميزده اْوخوُل (مدرسه)، بيليم يوُرد(دانيشگاه) آچماليدير. بيز ادبيياتيميزي مئتوديك بيچيمده اؤيرنمهلييك. بيز بوُ حاققيميزي قازانديقدان سوْنرا داحا اوْندا اؤز ايچيميزدن اولان خايين و قانمازلاراؤز باشميزا قالخينج دا اولْماز.( آغاجي اؤز ايچيندن قورد يئيهرـ دئميشلر آتالار!)


